ΟΜΑΔΑ_09, ΠΑΡΑΔΟΣΗ

ΟΜΑΔΑ_09, ΠΑΡΑΔΟΣΗ_ΕΑΡΙΝΟ

State of the Art Ιδέα

Παρουσίαση Βιβλίου

«Η Αμφιβολία του Σεζάν»

Η Φαινομενολογία της Αντίληψης.

Ο Μaurice Merleau-Ponty ξεκινά το δοκίμιο του με μία σύντομη αναφορά στην ζωή και την προσωπικότητα του Σεζάν. Χαρακτηρίζεται ως ένας περίεργος άνθρωπος με πρόβλημα διαχείρησης θυμού, μία σχιζοειδής προσωπικότητα που ζούσε μια μοναχική ζωή και έτεινε να αποφεύγει τους ανθρώπους, είχε δυσκολία να προσαρμοστεί σε νέες καταστάσεις. Αναφέρει ότι ο Zola και ο Emile Bernard μίλησαν για αποτυχία πιθανόν επειδή έδωσαν μεγαλύτερη βαρύτητα στην ψυχολογική κατάσταση και την προσωπικότητα του Σεζάν, επειδή τον γνώριζαν προσωπικά. Δεν αποκλείεται πάντως ο Σεζάν, μέσα ακριβώς απ ' αυτή την αδυναμία των νεύρων του, να συνέλαβε μια μορφή τέχνης η οποία να ισχύει για όλους, σημειώνει ο Merleau- Ponty. Μένοντας μόνος του, μπορούσε να δει τη φύση όπως μόνο ένας μοναχικός άνθρωπος μπορεί. Η έννοια του έργου του δεν μπορεί να προσδιοριστεί από τη ζωή του.

Αλλά ο φιλόσοφος δεν θέλει να καθυστερήσει πολύ με την ψυχολογική ανάπτυξη του καλλιτέχνη. Συνεχίζει με μια αρκετά λεπτομερή περιγραφή της προσέγγισής του στη ζωγραφική, του στόχου και της τεχνικής του. Αντιπαραβάλλει, ή μάλλον συγκρίνει και αντιπαραβάλλει, την εξέλιξη του προσωπικού στυλ του Σεζάν με αυτό που γενικά αποκαλούμε Ιμπρεσιονισμό. Αυτό δεν το κάνει μόνο για να διακρίνουμε το ζωγραφικό στυλ του Σεζάν από την αναλυτική, σχεδόν επιστημονική προσέγγιση που επηρέασε τόσους πολλούς Γάλλους καλλιτέχνες και θεωρητικούς στα τέλη του 19ου αιώνα. Μας λέει και μια ιστορία για την απελευθέρωση του Σεζάν από την πρώιμη, αδέξια προσπάθειά του να ζωγραφίσει τον κόσμο όπως τον ένιωθε, από μέσα του, από το εσωτερικό του. Ιμπρεσιονιστική έμφαση στο φως, την ατμόσφαιρα, τη φύση σε εξωτερικό χώρο , όπως το βιώνουμε, τον βοήθησε να δει πέρα από το πάθος και τις προσωπικές του εμμονές.

Ο Μaurice Merleau-Ponty για την εκτίμηση της σημασίας και της αξίας του έργου, αποκλείει την ιστορία της τέχνης αλλά και την κρίση του Σεζάν για το έργο του. Ο Σεζάν επηρεάστηκε από τους Ιμπρεσιονιστές, και κυρίως στον Πισσαρό. Συνέλαβε τη ζωγραφική όχι ως ενσάρκωση σκηνών της φαντασίας, όχι πια ως προβολή κάποιων ονείρων προς τα έξω, αλλά ως ακριβή σπουδή των φαινομενικοτήτων, λιγότερο ως μια δουλειά εργαστηρίου και περισσότερο ως εργασία από το φυσικό.

Ο Ponty δίνει έμφαση στο γεγονός ότι ο Σεζάν έμαθε πολλά από τον Πισσαρο και τον Ιμπρεσιονισμό, αλλά κυνηγούσε τη φύση όπως αυτή είναι και μας παρουσιάζεται, παρά ως μια τεχνική επανερμηνεία της φύσης. Θέλησε να γυρίσει πίσω στο αντικείμενο χωρίς όμως και να εγκαταλείψει την εμπρεσιονιστική αισθητική, η οποία αναζητά στη φύση το πρότυπό της.

Είναι σαφές από τις συνομιλίες του με τον Emile Bernard ότι ο Σεζάν πάντα προσπαθούσε να αποφύγει τα προκατασκευασμένα διλήμματα που του έθεταν, όπως για παράδειγμα: αίσθηση ή διάνοια, ζωγράφος ο οποίος βλέπει ή ζωγράφος ο οποίος σκέφτεται, φύση ή σύνθεση, πρωτογονισμός ή παράδοση? Αντί να εφαρμόσει λοιπόν στο έργο του τις διχοτομίες αυτές, οι οποίες ανήκουν περισσότερο σε όσους διατηρούν παραδόσεις παρά στους φιλοσόφους ή τους ζωγράφους - οι οποίοι και ξεκινούν αυτές τις παραδόσεις - προτίμησε να αναζητήσει το ιδιαίτερο νόημα της ζωγραφικής του, η οποία αμφισβητεί συνεχώς την παράδοση. Ο Σεζάν δεν πίστευε ότι έπρεπε να επιλέξει ανάμεσα στο συναίσθημα και τη σκέψη, ανάμεσα στην τάξη και το χάος. Ήθελε να απεικονίσει την ύλη τη στιγμή εκείνη που παίρνει τη μορφή της, τη γέννηση της τάξης μέσω της αυθόρμητης οργάνωσης.

Εδώ, ο Merleau-Ponty με την κατανόηση της αντίληψης ως θεμελιώδους πτυχής του «να είσαι στον κόσμο», βρίσκει το έργο του Σεζάν τόσο διορατικό και προκλητικό.Ο Σεζάν επιθυμούσε να φέρει ξανά σε επαφή με τον φυσικό κόσμο τη διάνοια, τις ιδέες, τις επιστήμες, την προοτττική και την παράδοση για να κατανοήσουν αυτόν το φυσικό κόσμο. Οι έρευνες του σε σχέση με την προοπτική, ακριβώς επειδή θέλουν να υττηρετήσουν πιστά τα φαινόμενα, αποκαλύπτουν αυτό το οποίο ήρθε να εκφράσει η σύγχρονη ψυχολογία. Η προοπτική όπως την αντιλαμβανόμαστε, δεν έχει σχέση με τη γεωμετρική ή τη φωτογραφική προοπτική.

Το πράγμα γίνεται το αντικείμενο βίωσης που δεν ανακαλύπτεται ή κατασκευάζεται με τη βοήθεια των αισθήσεων, αλλά εμφανίζεται από την αρχή ως το κέντρο από το οποίο εκπέμπονται τα δεδομένα των αισθήσεων. Διακρίνουμε το βάθος, την ομαλότητα, το απαλότητα, η σκληρότητα των αντικειμένων. Ο Σεζάν ισχυρίστηκε ακόμη και ότι βλέπουμε τη μυρωδιά τους. Εάν ο ζωγράφος πρόκειται να εκφράσει τον κόσμο, η διάταξη των χρωμάτων του πρέπει να φέρει μαζί του αυτό το αδιαίρετο Όλο, αλλιώς η εικόνα δεν θα δείχνει τα πράγματα έτσι όπως πραγματικά είναι.

Ο Merleau- Ponty σημειώνει ότι ο Σεζάν δεν παραμέλησε τη φυσιογνωμία αντικειμένων και των προσώπων, απλά ήθελε να τη συλλάβει από το χρώμα. Τα πρόσωπά του είναι παράξενα.

Αναφέρει ότι αυτό που παρακινεί την κίνηση του ζωγράφου δεν μπορεί ποτέ να είναι απλώς προοπτική ή γεωμετρία ή οι νόμοι που διέπουν το χρώμα ή μία συγκεκριμένη γνώση. Το κίνητρο όλων των κινήσεων από τις οποίες δημιουργείται μια εικόνα, ένας πίνακας είναι «το τοπίο στο σύνολό του και στην απόλυτη πληρότητά του» ακριβώς αυτό που ο Σεζάν ονόμασε «μοτίβο». Το έργο, το καθήκον που είχε μπροστά του ήταν, πρώτα να ξεχάσει όλα όσα είχε μάθει ποτέ από την επιστήμη και, δεύτερο από αυτές τις επιστήμες, να επαναλάβει τη δομή του τοπίου ως γεννώμενου οργανισμού.

Στη συνέχεια αναφέρεται ότι "η σύλληψη" δεν μπορεί να προηγηθεί της "εκτέλεσης" και ότι δεν υπάρχει τίποτα άλλο από έναν αόριστο πυρετό πριν από την πράξη της καλλιτεχνικής έκφρασης, και μόνο το ίδιο το έργο, όταν ολοκληρώνεται και κατανοείται, αποδεικνυει ότι υπήρχε κάτι. Το νόημα αυτού που πρόκειται να πει ο καλλιτέχνης δεν υπάρχει πουθενά – ούτε σε πράγματα , ούτε στον ίδιο τον καλλιτέχνη, στη μη διαμορφωμένη ζωή του.

Τονίζει ότι δεν αρκεί ένας ζωγράφος όπως ο Σεζάν, `. Ο ζωγράφος δεν μπορεί παρά να κατασκευάσει μια εικόνα. Πρέπει να περιμένει αυτή η εικόνα να πάρει ζωή για άλλους ανθρώπους. Τότε το έργο θα υπάρχει και μέσα σε άλλες ζωές , δεν θα υπάρχει πλέον μόνο σε μία από αυτές.

Η ζωή ενός ανθρώπου, ενός καλλιτέχνη, δεν εξηγεί το έργο του, είναι εξίσου βέβαιο όμως ότι αυτά τα δύο συνδέονται. Όσον αφορά το ζήτημα της ελευθερίας δύο πράγματα είναι σίγουρα γι’αυτή: ότι δεν είμαστε ποτέ καθορισμένοι και ότι δεν αλλάζουμε ποτέ, αφού, κοιτάζοντας πίσω , στο παρελθόν μας, ανακαλύπτουμε την προαναγγελία αυτού που τελικά γίναμε . Εναπόκειται σε εμάς να καταλάβουμε και τα δύο αυτά πράγματα ταυτόχρονα, καθώς «η ελευθερία γεννιέται μέσα μας χωρίς να σπάει τους δεσμούς μας με τον κόσμο».

«Το Μάτι και το Πνέυμα»

Στο κείμενο του Maurice Merleau-Ponty, «Το Μάτι και το Πνεύμα», ο συγγραφέας εξετάζει πώς η τέχνη, συγκεκριμένα η ζωγραφική, προβάλει τον κόσμο σε σχέση με την όραση, τον άνθρωπο και το αντικείμενο ως ορών και ορατό, ορατό και αόρατο και παρόν ή απόν. Το κείμενο αντιτίθεται στην επιστημονική σκέψη, δηλαδή, πως βλέπει όλα τα πράγματα στον κόσμο με μια αντικειμενική αξιολόγηση και αποτυγχάνει να δει τον φυσικό κόσμο ως το μέσο μέσω του οποίου το σώμα αντιλαμβάνεται και συνδέεται με το περιβάλλον γύρω του. Επειδή μέσω του σώματος επεκτείνεται η συνείδηση, η αντίληψη γίνεται το μέσο με το οποίο η συνείδησηκαθιερώνεται ως αναπόσπαστο μέρος του κόσμου. Αυτή η αντίληψη δεν είναι ένα μέσο που απλώς φιλτράρει τις πληροφορίες από ένα ξεχωριστό περιβάλλον τις οποίες συζητά δέχεται ή απορρίπτει, αλλά είναι ένα είδος διασύνδεσης που επιτρέπει έναν συγχρονισμό με τον οποίο κάποιος αντιλαμβάνεται τον κόσμο μέσω της παρατήρησης και της αλληλεπίδρασης και τον ανακαλύπτει μέσα από την ουσία του.

Ο Merleau-Ponty περιγράφει την όραση ως μια σχέση εξάρτησης ανάμεσα σε βλέμμα και κίνηση. Το σώμα βλέπει και «βλέπεται» . Σε αυτήν τη ένωση του δέκτη και του παρατηρητή γίνονται οι διακρίσεις μεταξύ του θέματος και του αντικειμένου, του πραγματικού και του φανταστικού, και του περιβλήματος και του χώρου. Ο ζωγράφος, με το προνόμιο της διορατικής όρασης, αποκαλύπτει το αντικείμενο, ενώ ταυτόχρονα το αντικείμενο γνωστοποιείται σε αυτήν.

Ο συγγραφέας προσπερνάει την καρτεσιανή αντίληψη ότι η πράξη της ζωγραφικής είναι απλώς ένας τρόπος εκδήλωσης σκέψης ή εμπειρικής παρατήρησης, και απορρίπτει την αντίληψη ότι ο χώρος είναι μια οντότητα χωριστή και ακαθόριστη από την αντίληψη. Στην πραγματικότητα, ο Merleau-Ponty εξετάζει το χώρο ως εκείνο που κατευθύνει τον θεατή και τον ζωγράφο πίσω στον εαυτό τους. Το σώμα γεννιέται και από το κενό και λειτουργεί ως πυρήνας γύρω από τον οποίο επεκτείνεται όλος ο χώρος, καθώς ο χώρος μας περιβάλλει και δεν βρίσκεται μπροστά μας. Το ερώτημα για εκείνον δεν είναι πώς να κατανοήσει τον χώρο, αλλά πώς να κάνει τον εαυτό του αρκετά ανοιχτό προς αυτόν για να τον αντιληφθεί. Ο χώρος και το περιεχόμενό του συγχωνεύονται με την παρουσία τους μέσα από το ορατό. Ο ζωγράφος επιδιώκει να εκφράσει αυτή τη συγχώνευση μέσα από μια συγκέντρωση στο βάθος, τη γραμμή, τη μορφή και το χρώμα. Η γραμμή, για παράδειγμα, δεν υπάρχει σαφώς καθορισμένη ώστε να διακρίνει αντικείμενα μεταξύ τους αλλά, ορίζεται από το κενό και το πλήρες μέσα στο οπτικό πεδίο. Δεν υπάρχει πραγματική διάκριση μεταξύ του σώματος και του περιβάλλοντός του, αλλά μια επέκταση και έκφραση του Είναι που διαπερνά την όραση του ζωγράφου.

Η μελέτη του Merleau-Ponty για την όραση ως επέκταση του σώματος μας δείχνει ότι για να ξεδιπλωθεί η αντίληψη μας μέσα σε ένα μέρος του κόσμου και να υπάρξει ως ακμάζουσα, πρέπει να υιοθετηθεί μία νέα στάση απέναντι σε αυτόν έχοντας κατανοήσει την ανεπάρκεια της επιστημονικής και της αφελούς προσέγγισής του. Για να αντιληφθεί κάποιος τον κόσμο και να διαμορφωθεί από αυτόν, πρέπει να βρεθεί ως ενσαρκωμένο υποκείμενο μέσα σε αυτόν τον φυσικό κόσμο.